Cinematograph

بخش چهارم

فیلم های دیگری هم وجود دارند که عمدآ بر هستی دوگانه ی تماشاگر در قبال فیلم تکیه می کنند. همان گونه که دکتر جانسون سال ها یش اشاره کرده، تماشاگران تئاتر واقعآ بر این باور نیستند که دارند رویدادهایی از دورانی دور را تماشا می کنند. هر چند که آنها گونه ای باور نسبت به رویدادهای صحنه از خود نشان می دهند ولی همواره بر این حقیقت واقف اند که در یک سالن تئاتر نشسته اند و دارند اجرایی هنری را تماشا می کنند و نه امری واقعی را. این اصل "فاصله ی زیبایی شناختی" در مورد سینما نیز صادق است. مثلآ جزئیات مربوط به دوران تاریخی موضوع تام جونز موثق و باورکردنی است، ولی ریچاردسون عمدآ با جلب توجه تماشاگر به دوربین، توهم واقعیت را می گسلد. تام در صحنه ای از فیلم با کدبانوی مهمانسرای آتون درگیر شده. ناگهان در همین اثنا با اوقات تلخی بر می گردد و رو به دوربین می کند. در این جا ریچاردسون در اصل به یاد تماشاگر می آورد که در سالن سینما نشسته و سرگرم تماشای یک فیلم است. جذابیت این صحنه و بسیاری دیگر از صحنه های فیلم دقیقآ ناشی از  همین تکنیک برون و بیرون کشیدن تماشاگر از دنیای سده هجدهمی داستان است. تکنیک های همانندی را در نمایشنامه های تاریخی برتولت برشت سراغ داریم که تماشاگرانش را نسبت به دنیای نمایش "بیگانه" یا "فاصله دار" می سازد تا آنان بتوانند بر پایه ی ناهمخوانی های (کنتراست های) میان دو دوره ی تاریخی، به نتایج سیاسی معینی برسند. تکنیک هایی از این دست در کارهای مرید سینمایی برشت، یعنی ژان لوک گدار نیز متداول است . سرچشمه ی بخش اعظم درخشش فیلم های او در انتقال جسورانه میان رئالیسم مستند و تابلو پردازی استیلیزه -مانند مورد فیلم زن چینی- است. و سرانجام، همانگونه که پالین کیل نیز اشاره کرده است، تماشاگران غالبآ از شگردهای سینمایی فیلم ها لذت می برند، بخشی از لذت تماشای فیلم، همین است. مثلآ فیلم های موزیکال عمومآ فیلم هایی پر کشش اند زیرا شباهتی به زندگی روزمره ندارند. این نکته در مورد بسیاری از فیلم های زیر زمینی و نقاشی متحرک نیز مصداق دارد. تماشاگر فیلم راز کیهان همانقدر که از خود افه های ویژه ی فوق العاده فیلم لذت می برند، از شگفت زدگی ناشی از فکر به چگونه دستیابی کوبریک به این افه ها هم خوشش می آید. سخن کوتاه، تماشاگر سینما از لحاظ واکنش هایش نسبت به فیلم های غیر رئالیستی شخصیتی پیچیده دارد: یک تماشاگر -بسته به خواسته ها و مهارت های فیلم ساز- ممکن است که کاملآ ناباور باشد، یا تا حدی فیلم را بارور کند، و یا بین دو حد نوسان کند.

مادرم با یک سبد پر از فابلمه که آزوقه چند روز من بودند،وارد خونه شد.پدرم نیز پشت سرش غرولند کنان آمد.خیره به صفحه تلوزیون بودم .رامین جهانبگلو را می دیدم که اعتراف می کرد.اعتراف می کرد به آنکه می خواستند انقلاب کنند آن هم از نوع رنگی اش اما من که نفهمیدم کدام رنگ را می گوید.یاد گذشته ها افتادم .روزی که جلسه سخنرانی در باب نفی خشونت در دانشکده مهجورمان برگزار می شد.حسین فراست خواه با هزار زحمت و تلاش رامین جهانبگلو را آورده بود تا او از قبح خشونت ،از گاندی برایمان سخن بگوید.یاد دقایقی که او در حیاط دانشکده زیر نم نم باران، پیش از نطق اصلی اش ، با ما بود.

پدرم زیر لب چند فحش آبدار نصیب {....} کرد و بعد گفت :«مگه بار اولشون که آدم می آرند اعترافاتشون پخش می کنند.مگه اون دانشجویان نبودند،مگه علی افشاری نبود،مگه سیامک پورزند نبود،اینهمه آوردند ولی کی باور کرد.زیر هزار نوع فشار روحی و روانی و جسمی  اینها را وادار می کنند حرف بزنند...»پدرم ادامه می داد من هنوز زل زده بودم به این تلوزیون و رسانه  آشغال ملی.به سرعت کانال را عوض کردم .کانال سه فوتبال نشان می داد .یک بازی تشریفاتی به مناسبت سالروز تولد نلسون ماندلا رهبر آفریقای جنوبی.همه دنیا جمع شده بودند تا تولدش را به او تبریک بگویند.رهبری که رفتار انسانی داشت و برای آزادی سیاهان مبارزه کرد ولی ....ولی هیچگاه به مخالف خود توهین نکرد با این که بسیار تحقیر شد.او رهبر سیاسی بود ولی اخلاق را زیر پا نگذاشت و دیگر اینکه از مخالفان خود فیلم اعترافات پخش نکرد.

Cinematograph

بخش سوم

انگار قرار است هم میهن تا دو هفته دیگر باز شود.بیکاری بد چیزیه.

و اینکه......

روزی روزگاری جان فرانکن‌هایمر از یول براینر نقل قول می‌کرد که می‌گفت: روزهای خوبی توی دنیا داری و روزهای بدی. ولی یک چیز را همیشه مطمئن باش: هیچ کدام‌اش زیاد طول نمی‌کشد.

و دیگه اینکه.....

                                     شگفت انگیزی زندگی

                                     با آگاهی به ناپایداری اش

                                                             در جرِِِأت تو شدن

                                                             در شجاعت من شدن

                                                             در شهامت شادی شدن

                                                             در روح شوخی

                                                             در شادی بی پایان خنده

                                                             در قدرت تحمل درد

                                                                                                 نهفته است.

Cinematograph

Cinematograph

رهایی ذهن مستلزم رهایی انسان

بخش پایانی

سورئالیسم در تعریفی که آندره برتون از آن می داد ، متعهد به تصحیح تعریف از واقعیت بود . وسایلی که به کار می بست از جمله، نگارش خود کار ، شرح خواب ، روایت در حالت خلسه ، شعر ها و نقاشی های مولود تاثیرات اتفاقی ، تصویرهای متناقض نما و رویایی ، همه در خدمت یک مقصود واحد بودند ؛ تغییر دادن درک ما از دنیا و به این وسیله تغییر دادن خود دنیا.

سورئالیسم دارای چندین فلسفه ی خاص است :
1. فلسفه علمی که همان روانکاوی فروید است . چنانکه از اسم سورئالیسم بر می آید ، آیین اصلی آن بر جهانی استوار است که واقعی تر از جهان عادی ست و آن جهان ضمیر نا خود آگاه است . فرضیه نا خود آگاهی فروید کلید سورئالیسم است . در واقع بی وجود زیگموند فروید ، سورئالیسم هرگز بصورت امروزی خود ، نمی توانست باشد و می توان فروید را بنیانگذار واقعی این مکتب دانست ، زیرا همچنان که او کلید پیچیدگی ها و معضلات زندگی را در رویا و خواب جستجو می کند ، سورئالیست ها نیز از همین زمینه برای الهام گرفتن استفاده می کنند ، منظور این نیست که آنها فقط به ترسیم تصویری از صحنه های خواب می پردازند ، بلکه هدف آنها به کار گرفتن هر وسیله ی است که آنها را به محتویات ضمیر نا خود آگاه می رساند.  فروید می گوید :" نا خود آگاهی یا روان نا خود آگاه اساس و محرک اصلی است ، و شعور ظاهر ما که آن را خود آگاه می نامیم قسمت کوچک و بی اهمیتی از نا خود آگاه بیش نیست ". نظریات فروید در باب روانکاوی ظاهرا یک مبنای علمی برای سورئالیسم شد ، و اغتشاشات اجتماعی آن عصر زمینه ی طبیعی آن بود . هنرمند سورئالیسم که از درون خود آگاه بود ، علاقه ای به رابطه با جهان عینی در خود احساس نمی کرد . در عوض خود را به جهان درون و قلمرو ، پندارهای فردی و رویا متوجه کرد ، واقعیت را رها کرد و به فوق واقعیت پناه برد . همچنانکه فروید می گوید : " هر رویایی عبارت است از یک تمایل واپس زده شده که به هنگام خواب یا به صورت اصلی خود تجسم پیدا نموده یا به یاری مکانیسم تبدیل ، به صورت دگرگونی ظاهر می شود ". هنرمند سورئالیست می کوشد به مقداری از خصوصیات قسمت پنهان وجود خود دست یابد و برای رسیدن به این خواسته ، به رویا و یا حالات رویا گونه ذهن خود پناه می برد ، از طرف دیگر سورئالیسم را می توان ادامه رومانتیسم دانست که از تحلیل نا خود آگاه فروید شکلی تازه یافته است ، در واقع عقیده رومانتیک ها درباره این که آدمی با عالم خارج بیگانه است و تنها حقیقت واقع دنیای درونی اوست و همچنین نظریه عقلانی نبودن کردار و رفتار آدمی ، به طرز کامل تری در جنبش سورئالیستی بیان گردیده است . سورئالیست ها عدم اطمینان رومانتیک ها را به عقل و منطق و شک و نومیدی آنها را درباره تکامل طبیعت آدمی اساس کار خود قرار دادند. علاوه بر این ها ، شیفتگی سورئالیست ها به اروتیسم ( شهوت انگیزی ) تا حد زیادی متاثر از فروید بود . به قول فروید : " روان نا خود آگاه شامل تمامی غرایز بشر اولیه است ، خوی حیوانی و وحشی بشری قسمتی اصلی این منبع می باشد که برخی از عوامل ارثی و همچنین تمامی امیالی که در دوران تکامل و تحول کودک سر کوفته گشته اند بدان منضم شده است . " به این ترتیب غریزه جنسی که ریشه در ضمیر نیمه هوشیار داشت ، صاحب اعتباری شد که آن را تبدیل به سلاح مهمی در زرادخانه سورئالیست ها کرد .فروید معتقد بود که سرکوب بعضی امیال جنسی در عین حال که باز دارنده است ، ممکن است ضایعه نیز ایجاد کند . همین را سورئالیست ها از آثار فلج کننده جامعه ی می دانستند که عادت کرده بود نشاط و مکاشفه را به نظم ماشینی و امور روزمره جایگزین کند . به همین سان سورئالیست ها خواهش نفس را در برابر نازایی و بازدارندگی بی احساس دنیا قرار می دادند . منظور آنها از خواهش نفس نه تنها شهوت جنسی بلکه همچنین کلیه وسایلی ست که با آنها در صدد افزایش اطلاع بودند . میل جنسی از این رو اهمیت بیشتری داشت که توجه را به امر خود انگیخته ، غریزی و شهودی جلب می کرد و منبعی در دسترس همگان بود . آخر ، با تسلیم شدن به امیال جنسی ، فرد دوباره می فهمید که اختیار عقلانی هم محدود است و دیگر اینکه تخیل هم قابل حصول است .
2.فلسفه اخلاقی که با هرگونه قرارداد و مواضعه مخالف است . سورئالیسم جنبشی است که توانایی گذر به حالت پویایی و تحرک را دارد ، تحرکی که در تحول جامعه نقش موثری خواهد داشت . تصور اینکه هنر جدا از آگاهی و تحولات جامعه باشد و نقش سازنده آن را ندیده گرفتن تصوری موهوم است و چون هنرمند نمی تواند از تغیر شکل دائمی جریان زندگی بی تاثیر باشد ، پس سعی دارد تا نقش خود را در تحول جامعه به نحو شایسته یی ایفا کند ، و اگر به واقعیت و اهمیت هنر در پیشبرد جامعه معتقد باشد ناچار پی می برد به این که ، این فعالیت با دیگر فعالیت های اجتماعی که فعالیت های فعال خوانده می شوند ، تشابه و یگانگی دارد .در قسمتی از بیانیه دوم سورئالیسم آمده است: " هدف بلند پایه سورئالیسم همه در آن است که اطلاقش در بی واسطه ترین قلمرو آگاهی ، هیچگونه امکان تعارض باقی نمی گذارد . علیرغم محدودی انقلابیون کور ذهن، به راستی نمی فهمم چرا باید از پرداختن به مسایل عشق ، رویا ، دیوانگی ، هنر و مذهب خودداری کنیم ، حال آنکه ما این مسائل را از دیدگاهی می نگریم که آنها و خود ما، انقلاب را برسی می کنیم و به جرات می توانم ادعا کنم که قبل از سورئالیسم ، هیچ کار منظمی در این جهت صورت نگرفته است ".
3. فلسفه اجتماعی که می خواهد با ایجاد انقلاب سورئالیستی بشریت را آزاد کند .سورئالیست ها خود را جنبشی آوانگارد نمی دانستند ، اما ، به عنوان افرادی انقلابی ، مصمم به تغییر دادن ماهیت و دگرگون کردن تصور ما از چیستی واقعیت بودند . بی دلیل نیست که اولین نشریه سورئالیست ها ، « انقلاب سورئالیستی » نام گرفت . و این خود حکایت از تعهدی به دگرگونی بنیادین می کرد که به سرعت ، با همان اشتیاقی که عرصه ی روانشناختی را در بر گرفته بود ، حوزه ی سیاسی را هم فرا گرفت و سرانجام نشریه ی جدیدی به بار آورد با نام پر معنی « سورئالیسم در خدمت انقلاب ».
در بیانیه 27 ژانویه 1925 می خوانیم : " ما کاری به ادبیات نداریم . اما اگر لازم شود ، مثل هر کس دیگری می توانیم از آن استفاده کنیم. سورئالیسم نه یک وسیله بیان جدید است، نه چیزی ساده تر.بلکه وسیله ای است برای آزاد سازی مطلق ذهن و امثال آن .ما مصمم به ایجاد یک  انقلاب هستیم . ما واژه ی « سورئالیسم» را با واژه ی  انقلاب در یک ردیف قرار داده ایم تا خصلت عینی ، بی غرض و حتی مستاصل انقلاب را نشان دهیم . ما هیچ ادعای تغییر چیزی از اشتباهات انسان را نداریم . فقط می خواهیم نشان دهیم که چه افکار سستی دارد و خانه ی متزلزلش را روی چه پیهای لرزانی ، جه خاک پوکی ، ساخته است . این اخطار رسمی را توی صورت جامعه پرتاب می کنیم . هر جور که از نابرابری هایش ، از حرکت های غلط روحش ، دفاع کند ، ما هدف خود را گم نمی کنیم . ما در شورش تخصص داریم اگر لازم شود ، هیچ عمی نیست که ما قادر به ارتکاب آن نباشیم."در سال 1925 جنبش نو پا خودش را گرم کرد و با گستاخی و نشاطی یاد آور دادائیستها و مصمم به اثبات تعهدش به آزادی ، در مقابل محافظه کاری ، پیشی جست و به نیروهای ارتجاع اعلان جنگ داد . برتون می گفت:" ما درست در قلب جامعه مدرن زندگی می کنیم و قرارمان با آن این است که همه زیاده روی های ما را توجیه کند ". آنها خود را یک عامل تحریک کننده می دانستند - ولی تحریک کننده یی که صرفا اثر تخریبی نداشت ، چون همه می دانستند که مروارید محصول فرایندی فرساینده است و معتقد بودند این مروارید به جان هزار غواص می ارزد .آزادی ذهنی که نخستین شرط انقلاب سورئالیستی است ، مستلزم آزادی انسان است . هنرمند سورئالیست می کوشد تا از وابستگی به یک سیستم فکری به عنوان پناهگاه بپرهیزد و جستجو های خود را با چشمانی باز و تیزبین به سوی نتایج خارجی آن ها معطوف دارد . ماکس ارنست می گوید : " اثری در خور نام سورئالیست است که به کلی از نظارت عقل و شعور و عقل و ذوق و اراده آزاد باشد ".برتون بعدها در اثری به نام « سورئالیست چیست؟» نوشت : " امروز بیشتر از همیشه ، رهایی ذهن که هدف مشخص سورئالیست است ، در درجه اول مستلزم رهایی انسان است ، و این یعنی که ما باید با همه نیروهای ناامیدی و با زنجیرهایمان بجنگیم ، یعنی که امروز بیش از همیشه سورئالیست ها برای رهایی انسان چشم امید به انقلاب پرولتری دوخته اند ".